Opactwo czerwińskie – perełka polskiego romanizmu na skraju Puszczy Kampinoskiej

Czerwińsk nad Wisłą jest położony w niezwykle malowniczej scenerii – częściowo nad samą Wisłą, (dokładnie jej północnym brzegiem), częściowo na wysokiej skarpie ok. 63 km na północny zachód od Warszawy. Dodatkowo miasteczko leży w otulinie Kampinoskiego Parku Narodowego i może poszczycić się bardzo ciekawą historią. To właśnie tu, w roku 1410 król Władysław Jagiełło wraz ze swoim wojskiem przeprawiał się przez Wisłę w drodze na Grunwald (co warte odnotowania, armia przechodziła na drugi brzeg rzeki mostem łyżwowym, czyli pontonowym, autorstwa mistrza Jarosława z Kozienic – natenczas obiekt ten był cudem techniki). I to właśnie w Czerwińsku nad Wisłą w roku 1422 podczas sejmu obozowego Władysław Jagiełło nadał szlachcie polskiej przywilej czerwiński. Akt zabraniał konfiskaty majątku bez wyroku sądowego oraz łączenia urzędów starosty i sędziego na tym samym obszarze. Dodatkowo zobowiązywał sądy do opierania wyroku na prawie pisanym. I to właśnie tu znajduje się prawdziwa perełka architektury romańskiej w skali Polski – opactwo salezjanów.

O historii klasztoru

Inicjatorem budowy klasztoru w Czerwińsku nad Wisłą był Aleksander z Mallone, biskup płocki w latach 1129-56. W roku 1155 papież Hadrian IV, a w kolejnych latach również książę Bolesław Kędzierzawy oraz jego brat Henryk, zatwierdzili opactwo kanoników regularnych laterańskich – zakonu sprowadzonego na te ziemie z Francji. Kanonicy prowadzili działalność duszpasterską i charytatywną (m.in. otworzyli szpital przyklasztorny). Klasztor pełnił również funkcję obronną. Zakon kanoników istniał do roku 1819 – w kolejnych latach klasztor objęły norbertanki, a obecnie opactwo jest własnością salezjanów. Prowadzą tu internat i szkołę dla chłopców oraz nowicjat. Dodatkowo opiekują się zabytkami opactwa.

Centralną częścią kompleksu klasztornego jest romański kościół Zwiastowania Najświętszej Marii Panny. Bazylika została wzniesiona w pierwszej połowie XII w. I choć na przestrzeni wieków świątynia przeszła niejedną przebudowę, wciąż zachowała swój romański charakter. Zarówno sama bryła budowli, jak i jej układ przestrzenny tylko nieznacznie różnią się od pierwotnego zarysu. Kościół został zbudowany z ciosów z polnego granitu, jednak gdzieniegdzie trafiają się również romańskie cegły. W XVII w. obiekt zyskał fasadę, czyli reprezentacyjną część elewacji, a wiek później dwie przypory (skarpy) po obu stronach wejścia. Nad świątynią górują dwie wieże kościelne o wysokości 33 m. Zbudowano je z bloków czerwonego granitu. Każda z wież ma biforia – arkadowe okienka podzielone kolumienką na dwie części.

Bazylika – bogactwo sztuki

Już w kruchcie świątyni napotykamy piękne polichromie na suficie oraz, choć niekompletny, to jednak wciąż budzący zachwyt romański portal z lat 1148-56. Został wykonany najprawdopodobniej we Włoszech. Jak zauważają znawcy historii sztuki, jest jednym z najstarszych w Polsce i otwierającym historię rzeźby figuralnej w naszym kraju. Portal jest ujęty w dwie pary kolumn podtrzymujących cztery łuki (tzw. archimolty) z ozdobnymi wzorami. W portalu zachowały się dekoracje głowic kolumn – jedna przedstawia herosa walczącego z dwoma smokami, a druga maskę z motywem roślinnym. Niestety, upływ czasu nie był tak łaskawy dla tympanonu, czyli górnej części portalu. Pierwotnie składał się z rzędu 13 figur przedstawiających apostołów i Madonnę. Do dzisiaj zachowały się jedynie dwie figury i dwa mniejsze ozdobne fragmenty portalu. Wyeksponowano je na ścianach bocznych przy wejściu do bazyliki.

W nawie południowej znajdziemy odsłoniętą w roku 1970 kolumnę romańską. Idąc dalej nawą, dojdziemy do kaplicy z freskami gotyckimi oraz romańskimi. Te ostatnie, trzynastowieczne o tematyce biblijnej odkryto w roku 1951. Uważa się je za największy i najlepiej zachowany zespół malowideł romańskich w Polsce. Co ciekawe, pozostawały przykryte pod 12 (!) warstwami fresków powstających w kolejnych wiekach. Podczas prac konserwatorskich okazało się, że jedną z warstw stanowiły freski gotyckie z 1425 r. przedstawiające Matkę Boską z Chrystusem. Przeniesiono je na północną ścianę kaplicy. Z kolei na ścianie okiennej możemy podziwiać freski romańskie z XII w. – pierwotnie znajdowały się nad łukiem tęczowym nawy głównej.

W nawie głównej uwagę zwraca belka tęczowa z XVII w. W prezbiterium możemy podziwiać drewniany, pozłacany i bogato zdobiony ołtarz z roku 1630. W centralnej części ołtarza znajduje się obraz Matki Boskiej Czerwińskiej, uznany w roku 1648 za cudowny. Został namalowany przez Łukasza z Łowicza w 1612 r. na zlecenie kanoników regularnych, ówczesnych właścicieli opactwa. Pierwowzorem obrazu był wizerunek Matki Bożej Śnieżnej z rzymskiej bazyliki Santa Maria Maggiore. Warto również zwrócić uwagę na stalle (tj. ozdobne ławy dla duchowieństwa usytuowane pod ścianami prezbiterium) z XVII i XVIII w. z obrazami przedstawiającymi świętych z zakonu kanoników regularnych.

W otoczeniu klasztoru

Obok świątyni znajduje się klasztor salezjanów i muzeum (można je zwiedzać z przewodnikiem). Od południa wejście na teren klasztoru wiedzie przez gotycką dzwonnicę – Bramę Opata Rafała z XV w. Tuż przed Bramą znajduje się figura Chrystusa niosącego krzyż – ponoć w tym właśnie miejscu w 1410 r. król Władysław Jagiełło dokonywał lustracji wojsk przed wymarszem na Grunwald. Figurę ufundowano w pięćsetlecie zwycięskiej bitwy z Zakonem Krzyżackim. Pierwotnie miał tu stanąć pomnik Władysława Jagiełły, jednak plany te szybko zablokowały ówczesne władze zaboru rosyjskiego. W tej sytuacji zdecydowano, że jedynym bezpiecznym sposobem na upamiętnienie przeprawy przez Wisłę armii Jagiełły w Czerwińsku będzie pomnik o charakterze religijnym.

Na tyłach opactwa znajduje się park oraz taras widokowy, z którego można podziwiać biegnącą poniżej Wisłę oraz zarys Puszczy Kampinoskiej na jej drugim brzegu.

U stóp skarpy, na której wznosi się opactwo, leży miasteczko z charakterystyczną niską, drewnianą zabudową. Odbijając w bok, znajdziemy zejście nad Wisłę. Warto wybrać się na spacer brzegiem rzeki i podziwiać rozciągające się wokół widoki.

Przed wejściem na teren klasztoru znajduje się bezpłatny parking, na którym można zostawić auto na czas zwiedzania opactwa czy spaceru po okolicy.

Źródło:
Lechosław Herz, Puszcza Kampinoska, Pruszków 2017
czerwinsk.salezjanie.pl