Szlakiem Krainy Otwartych Okiennic

Kraina Otwartych Okiennic to położony w dolinie Narwi, ok. 30 km na południowy wschód od Białegostoku szlak kulturowy wiodący przez trzy wsie: Trześciankę, Soce oraz Puchły. Jego pomysłodawcą jest Północnopodlaskie Towarzystwo Ochrony Ptaków. Nazwa szlaku wiąże się ze stylem architektonicznym tutejszych drewnianych domów, a ściślej mówiąc zdobieniami snycerskimi. Bogata ornamentyka przybierająca różną formę jest widoczna na szczytach, wiatrownicach, narożnikach, a także nad- i podokiennikach domostw. Styl ten nazywany jest „laubzegowym” od laubzegi – piły ręcznej do wyrzynania otworów i wykrojów w drewnie. Mieszkańcy Podlasia przenieśli go z Rosji, gdzie okresowo zamieszkali po przymusowych przesiedleniach w czasie I wojny światowej. Mówiąc o charakterystycznym stylu tutejszych domów nie można nie wspomnieć o okiennicach, które cieszą oko żywymi kolorami.

Dodatkowo podlaskie wioski zachowały układ przestrzenny z XVI w. To właśnie w tym czasie królowa Bona zarządziła przeprowadzenie tzw. pomiary włócznej, czyli reformy agrarnej, której celem było uporządkowanie stosunków własnościowych w królewszczyznach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Reforma wprowadziła m.in. nowy układ gruntów wiejskich i zmieniła kształt wsi. Rozrzucone po okolicy domy zaczęto przenosić w jedno miejsce i lokować wzdłuż drogi tworząc gęsto zabudowane wsie, tzw. ulicówki. Wydzielone we wsiach działki były wąskie i długie od 0,5 km do 1km, co wpływało na sposób rozmieszczenia budynków gospodarczych oraz położenie domu względem drogi. W tym typie zabudowy chaty stoją węższym bokiem (tzw. szczytem) do ulicy.

Trześcianka

Trześcianka to staroruska wieś założona w XVI w. Jej nazwa wzięła się od rzeki lub stawu porośniętego trzciną. W centralnej części wsi znajduje się piękna i zabytkowa cerkiew parafialna pod wezwaniem św. Michała Archanioła. Pomalowana na zielono (w prawosławiu kolor ten symbolizuje Ducha Świętego) harmonijnie komponuje się z otaczającym ją jasnym murem z polnego kamienia. Świątynia była wznoszona w latach 1864-1867 w miejsce spalonej w 1835 roku. Cerkiew ma jedną nawę, przedsionek i zamknięte prezbiterium.

Trześcianka może pochwalić się długimi tradycjami jako ośrodek oświaty cerkiewnej. W drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. działało tu m.in. seminarium przygotowujące nauczycieli do pracy w szkołach cerkiewno-parafialnych. Do roku 1915 wykształciło aż kilkuset pedagogów.

W Trześciance znajdziemy chaty głównie z przełomu XIX i XX w. Spacerując drogą wzdłuż zabudowań zauważymy, że część domów nie ma okien od strony ulicy. Oznacza to, że w tej części budynku (od strony północnej) znajduje się komora, czyli nieogrzewane pomieszczenie do przechowywania np. żywności.

Soce

Pierwsza udokumentowana wzmianka o Socach pochodzi z roku 1560. Jak głosi legenda, pierwsi osadnicy, którzy przybyli w te tereny zastali niewielkie źródełko, z którego ledwo co sączyła się woda i tak oto owo sączenie dało początek nazwie wioski (osadnicy mieli rzec: „soce eta woda iz zimli, ino soce”). Soce to wieś składająca się z dwóch części oddalonych od siebie o ok. 300 m. Między nimi przepływa rzeczka Rudnia. Każda część wsi ma swoją nazwę zwyczajową (część północna usytuowana powyżej rzeczki to Suchlany, a część południowa leżąca na bardziej wilgotnym podłożu to Mokrany) i ulicę.

We wsi znajduje się wiele domów z początku XX w. Z tego samego okresu pochodzi godna uwagi prawosławna kapliczka św. Proroka Eliasza. W latach 90. XX w. przeszła gruntowną przebudowę, zachowując lokalny i ludowy charakter wnętrza.

Na wszystkich drogach wyjazdowych ze wsi znajdują się kamienne krzyże z datą 1895. Legenda głosi, że pod koniec XIX w. wieś nawiedziła straszna epidemia. Gdy sytuacja zaczęła stawać się beznadziejna, jeden z mieszkańców wioski usłyszał we śnie głos nakazujący mężczyznom wykonanie w ciągu jednej doby kamiennych krzyży i ustawienie ich na czterech krańcach wsi. Kobiety miały je połączyć uprzędzoną wcześniej nicią. Polecenie zostało wykonane i zaraza momentalnie zanikła. Podobno mieszkańcom wioski zabrakło czasu na dokończenie czwartego krzyża i w niezmienionym stanie zachował się on do dzisiaj. Na krzyżach wciąż też są widoczne wykute ręcznie intencje do Matki Bożej, św. Proroka Eliasza i św. Antoniego Pieczerskiego.

Puchły

Najstarszy zapis na temat Puchłów pochodzi z roku 1578. Znajdziemy tu w otoczeniu zieleni jedną z najpiękniejszych świątyń w dolinie Narwi – cerkiew Opieki Matki Bożej. W miejscu, gdzie się znajduje, wcześniej wznosiła się inna cerkiew, której powstanie wiąże się z legendą o objawieniu cudownej ikony Matki Boskiej Opiekuńczej. Miało się to wydarzyć w XVI w. – pod lipą na wzgórzu w szałasie mieszkał sędziwy człowiek, któremu puchły nogi. Pewnego dnia podczas żarliwej modlitwy o wyzdrowienie, ujrzał między konarami lipy obraz Matki Bożej. Niedługo po tym wydarzeniu wyzdrowiał, a miejsce to zyskało nazwę Puchły, w nawiązaniu do uleczonej choroby staruszka.

W miejscu cudu w roku 1756 zbudowano cerkiew, w której wystawiono cenną ikonę. Niestety, kilka lat później, w roku 1771 świątynia spłonęła. Wszystko wskazuje na to, że ogień strawił również oryginalną ikonę objawionej Matki Bożej. W miejsce spalonej świątyni zbudowano kolejną, która dotrwała do początku XX w. To właśnie w niej umieszczono otoczony obecnie kultem wizerunek Matki Boskiej, powstały po roku 1781.

Współczesna cerkiew była wznoszona w latach 1913-1918. Świątynia została zbudowana na planie krzyża z przylegającymi po bokach dwoma zakrystiami. Wejścia są poprowadzone przez urocze ganki. W zachodniej części cerkwi znajduje się dzwonnica. Wnętrze świątyni budzi zachwyt. Wystawiona tu również została wspomniana ikona Matki Bożej Opiekuńczej z drugiej połowy XVIII w. Obraz przedstawia stojącą na obłoku Matkę Boską z koroną na głowie w drapowanej sukni. Poniżej przedstawiono przedstawicieli stanów: władcę, szlachtę, hierarchów cerkwi oraz mnichów.

Święta parafialne w Puchłach przypadają na drugi dzień święta Trójcy Świętej (siódmy poniedziałek po Wielkanocy) oraz 14 października (Pokrowa).

Co ciekawe, lipa, na której ukazał się staruszkowi wizerunek Matki Boskiej stoi przy cerkwi po dziś dzień…

Do Krainy Otwartych Okiennic zaliczono trzy wspomniane wioski, ale pięknie zdobione domy spotkamy również w Ciełuszkach i Kaniukach.