Bo ule też mają duszę – Skansen i Muzeum Pszczelarstwa w Swarzędzu

Pasjonatów historii i tradycji pszczelarskich na pewno zainteresuje Skansen i Muzeum Pszczelarstwa im. prof. Ryszarda Kosteckiego w Swarzędzu. Skansen został utworzony w roku 1963 na terenie parku Zakładu Badania Chorób Owadów Użytkowych Instytutu Weterynarii, którym kierował właśnie prof. Kostecki. Był on również znanym propagatorem tradycji pszczelarstwa i współtwórcą kolekcji uli skansenu. Ostatecznie swarzędzki park etnograficzny zgromadził unikatowy w skali europejskiej zbiór aż 250 uli. Ilustrują one historię bartnictwa i pszczelarstwa na ziemiach polskich. Wśród eksponatów zobaczymy kłody bartne (najstarsza, w pniu dębu jest datowana na XV w.), a także ule figuralne, architektoniczne, skrzynkowe, koszowe i słomiane.

W roku 1999 w pofolwarcznym budynku gospodarczym znajdującym się na terenie skansenu utworzono Muzeum Pszczelarstwa. Można w nim obejrzeć wystawę poświęconą historii bartnictwa i pszczelarstwa, owadom użytkowym oraz dziejom jedwabnictwa. Muzeum powstało jako oddział Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie.

Zgromadzone w skansenie ule zaskakują kolorami, kształtem, a także fantazją i dowcipem ich twórców. Misternie wykonane, często nawiązują do świata zwierząt i baśni, a czasami są wzorowane na różne obiekty: ratusz, domy, wiatrak, nawet katedrę.

A teraz kilka słów o historii…Najstarszą formą pszczelarstwa w Polsce było bartnictwo. Polegało ono na utrzymywaniu pszczół w barciach, czyli wydrążonych i odpowiednio przygotowanych dziuplach w drzewach leśnych, przeważnie dębach i sosnach. W połowie XV w. gospodarka bartna w Polsce była już silnie rozbudowana, a cechy bartnicze posługiwały się własnym ustawodawstwem i sądownictwem. Uregulowana została nawet kwestia spadkowa: zgodnie z literą prawa zespoły barci (tzw. bory) miały zostać utrzymane w rękach jednego rodu przechodząc w całości z ojca na syna. Od połowy XVII w. zaczął następować powolny upadek bartnictwa aż do całkowitego zaniku pod koniec XIX wieku. Współczesny wygląd uli kształtował się w latach 1851–1852.

Od najdawniejszych lat pszczelarstwo stanowiło bardzo ważną gałąź rzemiosła, a miód był pożądanym produktem na rynku. W XIII w. miód i wosk obok futer pełniły funkcję pieniądza. W Polsce do roku 1800 miód zastępował cukier. Używano go również jako przyprawę do potraw, wyrobu pierników i konfitur oraz tradycyjnych miodów pitnych. Był także wykorzystywany do produkcji lekarstw. W wymianie handlowej duże znaczenie miał wosk, niezbędny do produkcji świec. Sprzedawano go w formie surowej i w krążkach (tzw. kamienie) z przeznaczeniem na eksport bądź w postaci świec sprzedawanych na rynku wewnętrznym. Z Polski kręgi wosku spławiano galerami Wisłą. W roku 1506 tylko przez komorę w Płocku przepuszczono 14 441 kamieni, czyli 200 000 kg wosku.

Na terenie Skansenu wydzielono również ogródek z roślinami miododajnymi. Rośliny miododajne są niezbędnym źródłem pożywienia dla pszczół, dzięki któremu te pracowite owady mogą wytwarzać miód. Ze względu na swój atrakcyjny wygląd — różnorodne kolory kwiatów — oraz intensywną woń przyciągają owady, w tym także pszczoły. Goście odwiedzający Skansen mogą podejrzeć, które rośliny, warto zasadzić w przydomowym ogródku, by z jednej strony go ubarwić, a z drugiej wesprzeć pszczoły i zadbać o równowagę w środowisku naturalnym.